wstecz | dalej  

 Archiwum Process Control Club 2002, poz.17  
 


Doradczy system ekspertowy dla projektowania układów regulacji automatycznej przepływu
i poziomu cieczy

 

mgr inż. Łukasz Radwański 
 

Artykuł powstał na podstawie pracy dyplomowej autora pt. "Opracowanie doradczego systemu ekspertowego dla projektowania układów regulacji automatycznej przepływu i poziomu cieczy" zrealizowanej w Instytucie Sterowania i Elektroniki Przemysłowej Wydziału Elektrycznego Politechniki Warszawskiej pod opieką dra inż. Ryszarda Zarzyckiego. Zakres doradztwa opracowanego sytemu dotyczy: metod pomiaru przepływu i poziomu cieczy, układów automatycznej regulacji przepływu (stabilizacja, regulacja stosunku, odmierzanie dawek) oraz poziomu w zbiornikach. System zawiera także moduł dla podstawowych obliczeń przepływowych takich jak: współczynniki korekcji dla węzłów przepływowych i obliczenia dla zwężek pomiarowych na przykładzie kryzy ISA wg PN-93/M-53950/01.


SPIS TREŚCI

1. Podstawowe informacje i definicje
   1.1 Systemy ekspertowe
   1.2 Bazy danych
2. Uzasadnienie wyboru dziedziny doradztwa
3. Sposób realizacji przedmiotowego systemu
   3.1 Spotykane sposoby realizacji
   3.2 Założenia początkowe i przyjęty sposób realizacji
      3.2.1 Środowisko implementacji
      3.2.2 Zastosowane mechanizmy
      3.2.3 Sposób implementacji wnioskowania
   3.3 Alternatywne sposoby implementacji
4. Prezentacja przedmiotowego doradczego systemu ekspertowego
   4.1 Podstawowe funkcje
   4.2 Schemat blokowy
   4.3 Wymagania sprzętowe i programowe
5. Wnioski i perspektywy rozwojowe
   5.1 Perspektywy rozwojowe
   5.2 Wady i zalety środowisk obsługi baz danych do budowania doradczego sytemu ekspertowego na przykładzie MS ACCESS
Literatura


1. Podstawowe informacje i definicje
1.1 Systemy ekspertowe
 

Definicje podstawowych pojęć
 
    Określeniem "system ekspertowy" [2] można nazwać dowolny program komputerowy, który na podstawie szczegółowej wiedzy, tylko w jej granicach, może wyciągać wnioski, podejmować decyzję, działać w sposób zbliżony do procesu rozumowania człowieka. Konkretniej, systemy ekspertowe są programami komputerowymi przeznaczonymi do rozwiązywania specjalistycznych problemów wymagających profesjonalnej ekspertyzy.
Spotykane są następujące polskie i angielskie synonimy:

system ekspertowy = program regułowy = program z regułową bazą wiedzy
expert system = knowledge based system = rule based system
 

Z pojęciem "system ekspertowy" związane są nieodłącznie osoby inżyniera wiedzy i eksperta.
Inżynier wiedzy - zajmuje się: 

  

  pozyskiwaniem i strukturalizacją wiedzy ekspertów, 

     dopasowywaniem i wyborem odpowiednich metod wnioskowania i wyjaśniania rozwiązywanych problemów,
     projektowaniem odpowiednich układów pośredniczących między komputerem a użytkownikiem.

Ekspert - osoba posiadająca odpowiednią wiedzę i kompetencje do rozwiązywania problemów w danej dziedzinie. 

Rodzaje systemów ekspertowych
    Systemy ekspertowe możemy podzielić na kilka sposobów m.in. ze względu na prezentację rozwiązania lub strategię ich tworzenia.
Pierwszy podział pozwala wyodrębnić następujące grupy: 

  

  doradcze z kontrolą człowieka - prezentujące rozwiązania dla użytkownika, który jest w stanie ocenić ich jakość, zatwierdzić, lub zażądać innej propozycji,

    doradcze bez kontroli człowieka - system jest sam dla siebie końcowym autorytetem. Rozwiązanie takie jest wykorzystane m.in. w układzie sterowania promem kosmicznym. Układ 5 komputerów przygotowuje się do podjęcia decyzji. Następnie porównuje otrzymane wyniki i przy pełnej zgodności wykonuje odpowiednie działanie, w przeciwnym przypadku cały proces jest powtarzany,
    krytykujące - dokonujące analizy i komentujące uzyskane rozwiązanie.

Natomiast drugi:

     dedykowane - tworzone od podstaw przez inżyniera wiedzy współpracującego z informatykiem,
    szkieletowe - gotowy system z pustą bazą wiedzy, do wypełnienia przez inżyniera wiedzy i eksperta z danej dziedziny.

Elementy składowe systemów ekspertowych


Rysunek 1.1: Elementy składowe systemu ekspertowego

Zasadnicze elementy składowe i relacje pomiędzy nimi dla typowego systemu ekspertowego pokazane są na rysunku 1.1, gdzie:

  

  baza wiedzy - zbiór reguł; pewne uogólnienie informacji o grupie obiektów, w najprostszym przypadku: 
IF warunek THEN wniosek

    baza danych - dane o obiektach, szczegółowe informacje o dostępnych rozwiązaniach, 
    procedury wnioskowania - maszyna wnioskująca, algorytm sterowania procesem dochodzenia do odpowiedzi przez system,
  procedury objaśniania - opis otrzymanego rozwiązania i ewentualnie sposobu jego osiągnięcia,
  procedury sterowania dialogiem - formatowanie danych WE/WY systemu, dialog z użytkownikiem.

Istnieje jeszcze inny podział systemu ekspertowego na składowe, proponowany przez Antoniego Niederlińskiego [3], w którym baza wiedzy zawiera reguły, procedury objaśniania jako bazę rad i pliki rad, oraz tzw. bazę ograniczeń dbającą o nie powstawanie sprzeczności podczas wnioskowania.

Sposoby wnioskowania
   
Wnioskowanie - umiejętność podejmowania decyzji w oparciu o posiadaną wiedzę.
W przypadku systemów ekspertowych jest to wyznaczanie nowych faktów na podstawie bazy wiedzy i zbioru faktów początkowych, zadeklarowanych przez użytkownika.
Z pojęciem sztucznej inteligencji (AI), a do tej dziedziny należą systemy ekspertowe, związanie są następujące sposoby wnioskowania: 

  

  wprzód - na podstawie dostępnych reguł i faktów należy generować nowe fakty tak długo, aż wśród wygenerowanych faktów znajdzie się postawiona hipoteza np. Jeżeli źródło napięcia jest sprawne i obwód jest zamknięty to żarówka świeci.

    wstecz - polega na wykazaniu prawdziwości hipotezy głównej na podstawie prawdziwości przesłanek np. Gdy żarówka nie świeci to obwód jest przerwany lub źródło napięcia jest niesprawne.
 

1.2 Bazy danych
 
Definicje, podstawowych pojęć
 
    Baza danych [1] jest częścią systemu informacyjnego odpowiedzialną za reprezentację pewnego fragmentu rzeczywistości, ściślej zbiorem obiektów - tabel, kwerend, formularzy - związanych z konkretnym zagadnieniem lub zadaniem.
Aplikacje (programy) korzystają z bazy danych za pomocą dwóch obejmujących ją składników: 
1. Modelu danych 
2. Systemu zarządzania bazą danych (SZBD)

ad.2. 

System zarządzania bazą danych (SZBD) jest zorganizowanym zbiorem narzędzi umożliwiających dostęp do danych w bazie oraz do ich aktualizacji.
Jego podstawowe funkcje to: 

  

  operacje plikowe na dysku,

    wyszukiwanie potrzebnych danych, 
  zarządzanie bazą danych - utrzymanie kont użytkowników, ograniczenie dostępu, monitorowanie działania bazy danych.
 
Oprócz tego do SZBD zalicza się także narzędzia wspomagające tworzenie aplikacji baz danych. Połączeniem pomiędzy tymi częściami dla modelu relacyjnego reprezentacji danych jest SQL (strukturalny język zapytań).
 
ad.1.  Model danych jest to zbiór zasad dotyczących struktury danych, ich używania oraz określania warunków wspomagających utrzymanie zgodności danych z rzeczywistością. W tym sensie mówimy o relacyjnym modelu danych.
W relacyjnym modelu danych baza danych jest zbiorem relacji. Relacja jest zbiorem układów pochodzących z ustalonych zbiorów wartości. Przyjmuje się powszechnie reprezentację, przy której pojedyncza relacja jest dwuwymiarową tabelą złożoną z kolumn i wierszy.

Ponadto z relacyjnymi bazami danych związane jest pojęcie kwerendy. Jest to narzędzie umożliwiające budowanie zapytań związanych z danymi przechowywanymi w bazie.

Rodzaje baz danych
   
Wyróżniamy następujące rodzaje baz danych ze względu na przetwarzanie danych:

  

  Operacyjne - dane są gromadzone i przetwarzane dynamicznie.

    Analityczne - informacja jest statyczna, przechowywane dane są historyczne, służą one celom statystycznym oraz prognozowaniu.
 

Opisy danych
    Model funkcjonalny przeznaczony jest do opisu przemieszczania się danych wewnątrz systemu. W tym celu używa się diagramów przepływu danych (Data Flow Diagram). Do modeli funkcjonalnych w tej pracy zostanie zastosowana metodyka Yurdona.
Diagramy przepływu danych składają się z: 

  

  procesów - fragment systemu przetwarzający dane; na schemacie reprezentowany przez okrąg,

    przepływów - reprezentacja ruchu danych pomiędzy różnymi częściami systemu; na schemacie przedstawione poprzez strzałki, 
  składów danych - dane statyczne, odpowiadają tabelom w bazie danych; na schemacie reprezentowane przez dwie równoległe linie,
  terminatory - najczęściej zewnętrzny obiekt, np.: użytkownik; na schemacie reprezentowane przez prostokąty.
 

2. Uzasadnienie wyboru dziedziny doradztwa
  
    Dziedzina doradztwa, przedmiotowego systemu ekspertowego, obejmuje układy automatycznej regulacji przepływu i poziomu cieczy [9] oraz związane z tą tematyką zagadnienia dotyczące pomiarów odpowiednich parametrów. Ze względu na dużą różnorodność warunków, nie ma możliwości skonstruowania uniwersalnego przepływomierza. Powoduje to, że produkowane są dziesiątki ich odmian, o działaniu opartym na różnych zasadach i zjawiskach fizycznych. Piszą o tym m.in. dla przewodów ciśnieniowych [4], [5], [6] oraz dla kanałów otwartych [8]. Obecnie pomiary przepływów odgrywają istotną rolę w wielu gałęziach przemysłu i ochronie środowiska naturalnego. Prawidłowe ich przeprowadzenie umożliwia racjonalne wykorzystanie surowców, energii, poprawę jakości produktów. Są także podstawą rozliczeń handlowych. Szczególne znaczenie dla ochrony środowiska mają pomiary przepływów w kanałach otwartych. W przemyśle chemicznym i petrochemicznym bardzo ważną rolę odgrywają zagadnienia związane z procesami odmierzania dawek i regulacji stosunku poszczególnych komponentów [11]. Szczególnie istotnym problemem jest dobranie odpowiedniego sposobu napełniania zbiorników, tak aby odbyło się to z zachowaniem odpowiedniej dynamiki i nie zakończyło się przepełnieniem [7]. O znaczeniu tych zagadnień miałem okazję przekonać się podczas praktyk, latem 2000 roku, w Przemysłowym Instytucie Automatyki i Pomiarów w Zakładzie Pomiaru Parametrów Przepływu. Spotkałem się tam z problematyką dotyczącą m.in. automatyzacji oczyszczalni ścieków. Natomiast w Laboratorium Pomiarów Objętości Gazów Głównego Urzędu Miar zapoznałem się z tematyką dotyczącą pomiarów służących rozliczeniom handlowym i konstrukcjami różnych gazomierzy oraz przeliczników do gazomierzy.
W zbudowanym systemie ekspertowym powyżej opisane zagadnienia zostały przedstawione w sposób dość skrótowy. Spowodowane jest to połączeniem w jednej osobie - autora - inżyniera wiedzy, eksperta, informatyka. Rozwiązanie takie w kontekście aktualnej metodologii tworzenia oprogramowania [12] jest z założenia nieoptymalne. Tego typu zadania powinny być realizowane w zespole, ale ze względu na to, że praca ta jest próbą stworzenia czegoś nowego, przetarciem ścieżek, a nie gotowego produktu, rozwiązanie takie jest do zaakceptowania.


3. Sposób realizacji przedmiotowego systemu
3.1 Spotykane sposoby realizacji
 
    Hasło "systemy ekspertowe" w pierwszej chwili kojarzy się z językami typu LISP, PRO-LOG, jednak nie jest to jedyna możliwość realizacji. Narzędzia do implementowania systemów ekspertowych można podzielić na następujące grupy [2]: 
1. Systemy szkieletowe (expert system shells)
2. Środowiska programowe ułatwiające implementacje sytemu
3. Języki systemów ekspertowych (Clips, Flops, OPSS)
4. Języki programowania symbolicznego (LISP, PROLOG)
5. Języki algorytmiczne, proceduralne np. Basic, Pascal, C, C++

ad.1,2.  Zapewniają one mechanizmy dla reprezentacji wiedzy i budowy bazy wiedzy.
Oprócz tego do SZBD zalicza się także narzędzia wspomagające tworzenie aplikacji baz danych. Połączeniem pomiędzy tymi częściami dla modelu relacyjnego reprezentacji danych jest SQL (strukturalny język zapytań).
 
ad.3,4.  Podstawową trudnością przy zastosowaniu tej grupy języków jest ich specyfika - dość trudna do opanowania przez osoby, programujące w typowych językach algorytmicznych, proceduralnych.
ad.5.  Typowe i ogólnie stosowane narzędzia do tworzenia oprogramowania. Dzięki swojej uniwersalności nadają się do większości zastosowań.

    Ciekawy sposób realizacji doradczego systemu ekspertowego zaproponowali Marcin Bajer i Antoni Ligęza [13] w referacie "Koncepcja inteligentnego serwera WWW jako interfejsu do bazy wiedzy i narzędzia komunikacji w zespole projektowym" z konferencji "Inżynieria wiedzy i systemy ekspertowe" Zielona Góra 2000. W artykule tym przedstawiono koncepcję systemu wspomagającego prace projektowo - programistyczne przy wykorzystaniu bazy wiedzy reprezentowanej w relacyjnej bazie danych. Zaproponowano koncepcję hipertekstowego interfejsu użytkownika i mechanizmu komunikacji wykorzystującego serwer WWW wspomagany usługami sieciowymi. 

3.2 Założenia początkowe i przyjęty sposób realizacji
 
    Przed przystąpieniem do realizacji przedmiotowego systemu ekspertowego zostały poczynione następujące założenia: 

  

  system ma proponować rozwiązania z określonego zakresu,

    system ma być przyjazny dla użytkownika, który niekoniecznie musi być ekspertem w przedmiotowej dziedzinie,
  system ma udostępniać teksty, rysunki, ewentualnie symulacje,
  system może być stworzony w dowolnym języku programowania. 

    Tak przedstawione założenia oraz to, że wiedza dziedzinowa, dla przedmiotowych zagadnień, często zorganizowana jest w tabele (poradniki inżynierskie) i jest częściowo zalgorytmizowana np. sposób doboru odpowiedniego przepływomierza [6]. Spowodowało to, że podjąłem się próby realizacji doradczego systemu ekspertowego opartego na rozwiązaniach stosowanych w aplikacjach bazodanowych z relacyjnym modelem danych tzn. organizacji danych w tabele (relacje), wykorzystanie formularzy oraz języka SQL. Sposób ten łączy w sobie rozwiązanie zaproponowane w powyżej cytowanym referacie i zalety programowania w języku proceduralnym.
 

3.2.1 Środowisko implementacji
    Jako środowisko implementacji wybrałem zintegrowany pakiet do tworzenia i obsługi baz danych MS ACCESS 97 (8.0). Narzędzie to jest Systemem Zarządzania Bazą Danych dostarczającym odpowiedni model danych. Udostępnia ono:

  

  aparat bazy danych MS JET,

    dialekt SQL,
  okienkowy interfejs użytkownika zgodny z MS WINDOWS,
  Visual Basic for Applications do tworzenia niestandardowego interfejsu użytkownika np. za pomocą mechanizmu dostępu do danych DAO - do manipulacji obiektami bazy tj. tabelami, kwerendami, formularzami.

    Niewątpliwym argumentem za tym środowiskiem jest rozpowszechnienie pakietu MS OFFICE i systemu operacyjnego WINDOWS.
Opracowane mechanizmy, dla budowania systemów ekspertowych, z wykorzystaniem tego narzędzia mogą być przydatne do implementacji zagadnień rozpatrywanego typu w innym środowisku. Możliwe to jest dzięki temu, że w każdym środowisku relacyjnych baz danych dostępny jest język SQL, a interfejs użytkownika pozwala na używanie pól wyboru, pól kombi itp.

3.2.2 Zastosowane mechanizmy
    Mechanizmy oferowane przez MS ACCES i wykorzystane do budowy sytemu zostały przedstawione na rysunku . Przedstawia on bloki typowego systemu ekspertowego (patrz: Elementy składowe systemów ekspertowych) z zaznaczonymi obiektami udostępnianymi przez MS ACCESS pomocnymi przy ich tworzeniu.


Rysunek 3.1: Schemat typowego systemu ekspertowego w kontekście mechanizmów
dostarczanych przez MS ACCESS
 

3.2.3 Sposób implementacji wnioskowania
"Wnioskowanie wprzód":

  

  wyszukiwane są rekordy spełniające wybrane z listy kryterium,

    na podstawie wyszukanych rekordów tworzona jest lista możliwych wartości dla następnego kryterium.
  okienkowy interfejs użytkownika zgodny z MS WINDOWS,
  Visual Basic for Applications do tworzenia niestandardowego interfejsu użytkownika np. za pomocą mechanizmu dostępu do danych DAO - do manipulacji obiektami bazy tj. tabelami, kwerendami, formularzami.
Zabezpieczenie przed powstaniem sprzeczności: 
Po zmianie kryterium poprzedniego wartość wybrana dla kryterium następnego zostaje anulowana i na nowo ustalana jest lista dostępnych wartości. 

"Wnioskowanie wstecz", doradztwo przeglądowe: 
Pokazanie wszystkich możliwych odpowiedzi systemu dla danego działu uzupełnionych o wady, zalety, zakres stosowalności itp.
Możliwość weryfikacji hipotez użytkownika.

3.3 Alternatywne sposoby implementacji

    Do alternatywnej implementacji, rozszerzenia stosowalności przedmiotowego systemu można wykorzystać: 
1. Serwer bazodanowy - przechowywanie struktury tabel i ich zawartości np.: MS SQL Server, My SQL, Postgres 
2. Serwer WWW - formatowanie WE/WY np.: MS IIS, Apache 
3. Przeglądarka internetowa - narzędzie do przeglądania bazy przez użytkownika np.: MS Internet Explorer, Netscape 


4. Prezentacja przedmiotowego doradczego systemu ekspertowego

    System występuje pod nazwą SEPP - System Ekspertowy dla Projektowania Układów Automatycznej Regulacji Przepływu i Poziomu Cieczy.
Program ten należy do grupy doradczych systemów ekspertowych z kontrolą człowieka (patrz: Rodzaje systemów ekspertowych). 

4.1 Podstawowe funkcje

    Aplikacja ta pomocna jest przy ocenie zachowania lub wyborze odpowiednich dla użytkownika układów automatycznej regulacji służących do stabilizacji natężenia przepływu, poziomu w zbiorniku oraz regulacji stosunku i odmierzania dawki. Powyżej wymienione przykłady zostały zrealizowane jako pliki symulacyjne dla programu Matlab 5.3 (Simulink 3.0). Ponadto program dostarcza informacje i pozwala dobrać metodę pomiaru przepływu lub poziomu cieczy. Dzięki modułowi obliczeniowemu możliwe jest wykonanie obliczeń przewężenia kryzy ISA z analizą niepewności pomiaru strumienia masy, wyznaczenie odpowiednich współczynników korekcji dla węzłów przepływowych, obliczenie poziomu napełnienia koryta pomiarowego. 

4.2 Schemat blokowy
 
    Schemat ten przedstawia podstawowe bloki i zależności pomiędzy nimi dla przedmiotowego programu (rys. 4.1).


Rysunek 4.1: Schemat blokowy programu SEPP

Typowe konfiguracje UAR - doradztwo i prezentacja układów automatycznej regulacji przepływu, istnieje możliwość uruchomienia symulacji wymagany Matlab 5.3 i Simulink 3.0. 
Metody pomiarowe - doradztwo i prezentacja metod pomiaru przepływu i poziomu w kanałach otwartych, przewodach ciśnieniowych i zbiornikach. 
Moduł obliczeniowy - obliczenia dla kryzy ISA wg PN-93/M-53950/01 [14], obliczenia dla kanału Khafagi - Venturi wg [10], obliczenia współczynników korekcji dla węzłów przepływowych z zastosowaniem mnożników Lagrange'a. 
Bibliografia - spis literatury i oprogramowania wykorzystywanego przy tworzeniu systemu. 
Podsystem rozbudowy i aktualizacji - dostępny tylko w momencie gdy użytkownikiem jest ,,SEPPadmin''. Oferuje możliwość aktualizacji i rozbudowy istniejących tabel w bazie, sporządzenia i przejrzenia spisu wszystkich istotnych elementów aplikacji (tabel, kwerend, formularzy, raportów). Istnieje także możliwość zmiany ścieżki do pliku matlab.exe.

4.3 Wymagania sprzętowe i programowe
 
System operacyjny: 
  Windows 9x/Me/NT/2000 
Dodatkowo: 
  MS ACCESS 8.0 (97) (plik SEPP.mdb lub SEPP.mde)
  MS ACCESS 2000 (plik SEPP2000.mdb lub SEPP2000.mde)
  Do pełnego wykorzystania systemu: Matlab 5.3 i Simulink 3.0 
Komputer: 
  Pentium MMX lub lepszy 
  Program najlepiej używać w rozdzielczości 800x600


 
5. Wnioski i perspektywy rozwojowe

5.1 Perspektywy rozwojowe
 
    W przypadku rozpowszechniania aplikacji przewidziano dwie wersje:

  

  pełną z możliwością rozszerzenia o dodatkowe bloki - forma pliku mdb,

    z ograniczoną możliwością rozszerzenia - tylko poprzez dopisywanie danych do istniejących tabel - forma pliku mde.

Do poszerzenia stosowalności systemu można skorzystać z pakietu MS OFFICE DEVELOPER EDITION i przygotować go do działania na komputerach z nie zainstalowanym programem MS ACCESS.
Następnym krokiem w rozwoju aplikacji powinno być nawiązanie kontaktu z producentami sprzętu pomiarowego i dodanie bloku, który sugerowałby wykorzystanie konkretnego przepływomierza. Program mógłby być rozpowszechniany razem z katalogami wytwórców. Równolegle należałoby opracować wersję SEPP udostępnioną w sieci INTERNET (patrz: Alternatywne sposoby implementacji).

5.2 Wady i zalety środowisk obsługi baz danych do budowania doradczego sytemu ekspertowego na przykładzie MS ACCESS
 

    Opracowanie przedmiotowego doradczego systemu ekspertowego pozwoliło mi sformułować następujące wnioski na temat przydatności przyjętego sposobu implementacji.
1. Zalety:

  

  mechanizm kontroli dostępu i zabezpieczenia danych,

  możliwość udostępnienia danych w sieci INTERNET,
  poprawna praca w lokalnej sieci komputerowej,
  bardzo dobry system pomocy,
  możliwość uruchamiania innych programów z poziomu MS ACCESS,
  użytkownik systemu korzysta ze znajomego interfejsu,
  łatwe wprowadzanie danych poprzez formularze.

2. Wady:

  

  ograniczenie zastosowania do wiedzy dziedzinowej dającej się organizować w tabele,

    przy dużej liczbie reguł utrudnione zarządzanie nimi.

    Podsumowując środowisko MS ACCESS i inne służące do obsługi baz danych polecałbym do implementacji programów doradczych o małej liczbie reguł i wiedzy dziedzinowej zorganizowanej w tabele i częściowo zalgorytmizowanej.
    W przypadku wyboru takiego sposobu realizacji systemu ekspertowego staje się on elementem Systemu Zarządzania Bazą Danych odpowiadającym za dostarczenie użytkownikowi odpowiedniego zestawu danych.


Literatura
 
[1]    Banachowski L. Bazy danych - tworzenie aplikacji, Akademicka Oficyna Wydawnicza PLJ, 1998 Warszawa
[2]    Mulawka J. Systemy ekspertowe, WNT, 1996 Warszawa 
[3] Niederliński A. Regułowe systemy ekspertowe, Wydawnictwo Pracowni Komputerowej Jacka Skalmierskiego, 2000 Gliwice
[4]  Turkowski M. Pomiary przepływów, WPW, 1989 Warszawa
[5] Kabza Z. Metrologia przepływów, gęstości i lepkości, Wydawnictwo WSI, 1995 Opole
[6] Praca zbiorowa Flow handbook Flowtec, AG Reinach 1989
[7] Vetter G. Dosing handbook, Elisevier Science Ltd 1998 Oxford
[8] Erb H.L. Technika pomiarów przepływu wody i ścieków, 2000
[9] Campbell D.P. Dynamika procesów, PWN 1962 Warszawa
[10] Praca zbiorowa Canal Khafagi - Venturi (nouvelle exexution) E+H
[11] Hall F., Kinney T. Regulations drive refinerys to improved blending control, Control Engineering 03.1995
[12] Barczak A. Projektowanie inteligentnych systemów informatycznych, Zbiór referatów z konferencji "Inżynieria wiedzy i systemy ekspertowe", Zielona Góra 2000
[13] Bajer M., Ligęza A. Koncepcja inteligentnego serwera WWW jako interfejsu do bazy wiedzy i narzędzia komunikacji w zespole projektowym, Zbiór referatów z konferencji "Inżynieria wiedzy i systemy ekspertowe", Zielona Góra 2000
[14] PN-93/M-53950/01 Pomiar strumienia masy i strumienia objętości płynów za pomocą zwężek pomiarowych